ಮಣ್ಣಿನ ಗಣೇಶ ಮತ್ತು ಪಂಚತತ್ತ್ವದ ಪಾಠ

 

ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ ಎಂದರೆ ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭ್ರಮ. ಬಾಗಿಲಿಗೆ ತಳಿರು ತೋರಣ, ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ರಂಗೋಲಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೂವು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮೋದಕದ ಪರಿಮಳ. ಪುಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹಿರಿಯರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಉತ್ಸಾಹ—“ಗಣೇಶನನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕರೆತರಬೇಕು.”

ಆದರೆ ಈ ಸಂಭ್ರಮದ ನಡುವೆ ನಾವು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಂತು ನಮ್ಮನ್ನೇ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ?

ನಾವು ಗಣೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಗಣೇಶನನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆಯೇ?

ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ತತ್ತ್ವ ಅಡಗಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮೂರ್ತಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ರೂಪ ಬರುತ್ತದೆ. ಪೂಜೆಯ ದೀಪದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಾಖ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದಲೇ ಮೂರ್ತಿ ಒಣಗುವುದು.. ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿರುವುದು ಆಕಾಶ.

ಅಂದರೆ ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಪಂಚತತ್ತ್ವದ ಒಂದು ಸಂಕೇತ ಕಾಣಬಹುದು—ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ.

ಇದು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ. ಗಣಪತ್ಯಥರ್ವಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ಪಂಚತತ್ತ್ವಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿಯೇ ಕಾಣಲಾಗಿದೆ.

ತ್ವಮೇವ ಕೇವಲಂ ಕರ್ತಾಸಿ ।

ತ್ವಮೇವ ಕೇವಲಂ ಧರ್ತಾಸಿ ।

ತ್ವಮೇವ ಕೇವಲಂ ಹರ್ತಾಸಿ ।

ತ್ವಮೇವ ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸಿ ।»

ಅಂದರೆ—ನೀನೇ ಕರ್ತೃ, ನೀನೇ ಧರ್ತೃ, ನೀನೇ ಹರ್ತೃ; ನೀನೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮ.

ಇನ್ನೂ ಮುಂದಿನ ಸಾಲುಗಳು ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣ ವಾಗಿವೆ.

ಸರ್ವಂ ಜಗದಿದಂ ತ್ವತ್ತೋ ಜಾಯತೇ ।

ಸರ್ವಂ ಜಗದಿದಂ ತ್ವತ್ತಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ।

ಸರ್ವಂ ಜಗದಿದಂ ತ್ವಯಿ ಲಯಮೇಷ್ಯತಿ ।

ಸರ್ವಂ ಜಗದಿದಂ ತ್ವಯಿ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ ।

ತ್ವಂ ಭೂಮಿರಾಪೋಽನಲೋಽನಿಲೋ ನಭಃ ॥»

ಅರ್ಥ—ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿತಿಸುತ್ತದೆ; ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರತ್ಯೇತಿಸುತ್ತದೆ. ನೀನೇ ಭೂಮಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ.

ಇಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಕೇವಲ ಒಂದು ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಲಯದ ನಿರಂತರ ಚಕ್ರದ ಪ್ರತೀಕವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಬ್ರಹ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಕೇತ. ವಿಷ್ಣು ಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂಕೇತ. ಮಹೇಶ್ವರ ಲಯದ ಸಂಕೇತ. ಹುಟ್ಟುವುದು, ಉಳಿಯುವುದು, ಮತ್ತೆ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದು—ಇದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮ.

ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಯೂ ಅದನ್ನೇ ನಮಗೆ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರಾಗಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ.

ಇದು ಕೇವಲ ವಿಸರ್ಜನೆಯಲ್ಲ; ಇದು ಒಂದು ವಿಶ್ವದರ್ಶನ.

ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ದೇವತೆಗಳ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಬೇಕೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶನಿಗೆ ಮೂಷಿಕ, ಶಿವನಿಗೆ ನಂದಿ, ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಗರುಡ, ದುರ್ಗೆಗೆ ಸಿಂಹ, ಸರಸ್ವತಿಗೆ ಹಂಸ—ಏಕೆ ದೇವತೆಗಳ ವಾಹನಗಳಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಂದವು?

ಬಹುಶಃ ಅದರೊಳಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಒಂದು ಆಳವಾದ ಸಂದೇಶವಿದೆ.

ದೈವತ್ವವು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.

ಮೂಷಿಕನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಗಣೇಶ ನೆನಪಾಗಬೇಕು. ನಂದಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಶಿವ ನೆನಪಾಗಬೇಕು. ಗರುಡನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ವಿಷ್ಣು ನೆನಪಾಗಬೇಕು. ಅಂದರೆ ದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವಾಗ, ಅವರ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಗೌರವಿಸುವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಮ್ಮ ಪರಂಪರೆ ಬೆಳೆಸಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯೂ ಪಂಚತತ್ತ್ವದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಮರ, ಪಕ್ಷಿ, ಜಲಚರ—ಎಲ್ಲವೂ ಹಾಗೆಯೇ.

ಹಾಗಿದ್ದರೆ, ಇದೇ ಪಂಚತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಗಣೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ನಾವು, ಅವರ ಸೃಷ್ಟಿಗೇ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದರೆ?

ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಉದಾಹರಣೆ ನೋಡೋಣ.

ನಾವು ಒಬ್ಬ ರಾಜನನ್ನು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ್ದೇವೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಿ. ರಾಜನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಮನೆ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಭವ್ಯವಾದ ಸ್ವಾಗತ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಉಡುಗೊರೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ರಾಜ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಅಸೌಕರ್ಯಕರವಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಕುಡಿಯಲು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ನೀರು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ, ಅವನಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗುವಂತಹ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದೇವೆ.

ನಾವು ಎಷ್ಟೇ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರೂ ರಾಜ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆಯೇ?

ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಗಣೇಶನ ಮುಂದೆ ಇಡೋಣ.

ನಾವು ಅವರನ್ನು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತೇವೆ. ಮೋದಕ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇವೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ನಂತರ ಅವರ ಮೂರ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನದಿ, ಕೆರೆ, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಜಲಚರಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದರೆ—

ಗಣೇಶನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆಯೇ?

ಇದು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಪಂಚತತ್ತ್ವಗಳ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ನಾವು ಕಾಣುವ ಗಣೇಶನಿಗೆ, ಪಂಚತತ್ತ್ವಗಳಿಗೇ ನೋವುಂಟುಮಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ?

ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಣ್ಣಿನ ಗಣೇಶನನ್ನು ಆರಿಸುವುದು ಕೇವಲ “ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ” ಎಂಬ ಆಧುನಿಕ ಪದದೊಳಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಬಾರದು. ಅದು ನಮ್ಮದೇ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೂಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಬೇಕು.

ಈ ಬಾರಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕರೆತರುವಾಗ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳೋಣ—

“ನಾವು ಗಣೇಶನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಹಬ್ಬ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ, ಅಥವಾ ಗಣೇಶನಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸಂತೋಷವಾಗುವಂತಹ ಹಬ್ಬ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ?”

ದೊಡ್ಡ ಮೂರ್ತಿಗಿಂತ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ನದಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರಬಹುದೇ?

ಭವ್ಯ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಉಳಿದಿರುವ ಒಂದು ಮರ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರಬಹುದೇ?

ಸಾವಿರಾರು ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಗಳಿಗಿಂತ ಎಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಯಿಂದ ಉರಿವ ದೀಪ ಪ್ರೀತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಪೋಟಕ ಗಳು ಪಟಾಕಿ ಗಳು  ವಿಶಾಪುರಿತ ಅನಿಲ ಗಣೇಶನ ಮನಸ್ಸುನ್ನು ಘಾಸಿ ಗೊಳಿಸಬಹುದೇ?ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲಿನ ನಮ್ಮ ಕಾಳಜಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರಬಹುದೇ?

ಬಹುಶಃ ಉತ್ತರ ನಮ್ಮೊಳಗೇ ಇದೆ.

ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಬಂದ ಗಣೇಶ, ಪಂಚತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಗಣೇಶ, ಕೊನೆಗೆ ಪಂಚತತ್ತ್ವದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುವ ಗಣೇಶ—ನಮಗೆ ಹೇಳುವುದು ಒಂದೇ:

“ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮೊದಲು, ನಾನು ರುಪಿಸಿರುವ ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸು.”

ಈ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿ ಮಾತ್ರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗದಿರಲಿ.

ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞಾನ ಕರಗಲಿ.

ನಮ್ಮ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಕರಗಲಿ.

ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ನಾವು ಬೇರೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಕರಗಲಿ.

ಆಗ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಹಬ್ಬವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೆಡೆಗೆ, ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಅರಿವಿನೆಡೆಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಒಂದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪಯಣವಾಗುತ್ತದೆ

ಅಕ್ಷತ್ ಹೆಗಡೆ.